Hohensalza - skąd się wzięła niemiecka nazwa Inowrocławia?

Cała ta historia w pigułce - dziewięć kluczowych dat:

Od „Novus Wladislaw” do Inowrocławia

Zanim miasto stało się Inowrocławiem, przez wieki funkcjonowało pod kilkoma różnymi nazwami. Najstarsza znana - „Novus Wladislaw” - pojawia się w dokumencie z 20 stycznia 1185 roku. Nawiązuje do staropolskiego imienia Włodzisław (odmiana Władysława) - niektórzy badacze wiążą ją bezpośrednio z osobą Władysława I Hermana - a przymiotnik „Nowy” sugeruje bliżej nieznany związek ze starszym, kujawskim Włocławkiem. Jedna z hipotez mówi, że część mieszkańców Włocławka przeniosła się tu po dotkliwej powodzi, zakładając nową osadę. Od 2005 roku Inowrocław świętuje z tej okazji „Imieniny Miasta” - cykl wydarzeń organizowany około 20 stycznia każdego roku.

Już w 1236 roku osada występuje pod nazwą Juveni Wladislawia. Od XIII wieku przeważała forma z przymiotnikiem Juvenis (młody), a główny człon nazwy przybierał coraz częściej zlatynizowaną postać Wladislavia. Z czasem wykształciła się oficjalna forma Juniwladislavia, a w czasach Rzeczpospolitej szlacheckiej spolszczono ją najpierw na Iuniwłocław, a później na Inowłocław. Równolegle funkcjonowały nazwy niemieckie: średniowieczne Leslau lub Jungleslau, a później zbliżona do polskiej forma Inowrazlaw. Ponieważ część tych nazw (zwłaszcza Wladislavia i Leslau) odnosiła się zarówno do Inowrocławia, jak i do Włocławka, oba miasta bywały mylone - w tę pułapkę wpadł sam Jan Długosz, lokalizując w Inowrocławiu słynne spotkanie królowej Jadwigi z wielkim mistrzem Konradem von Jungingen z 1397 roku, które w rzeczywistości miało miejsce w katedrze włocławskiej.

Warto przy tej okazji wspomnieć, że w mieście od bardzo dawna mieszkała też licząca się społeczność żydowska - najstarsza wzmianka o jej obecności pochodzi już z 1453 roku. W dokumencie z 1504 roku mieszczanie bydgoscy prosili króla Aleksandra Jagiellończyka o możliwość kierowania spraw spornych do Poznania zamiast do Inowrocławia, argumentując wprost, że „magna pars incolarum iudei sint” - „dużą część ludności stanowią Żydzi”. W latach 1564-1565 w mieście było już 27 żydowskich domów, szkoła i bożnica. To ponad czterysta pięćdziesiąt lat obecności tej społeczności, zanim jej przedstawiciele zasiedli w 1904 roku w Radzie Miejskiej głosującej nad zmianą nazwy miasta.

1904 - jak Inowrocław stał się Hohensalza

Nazwa Hohensalza to niemieckie złożenie słów „hohe” (wysoka) i „Salz” (sól) - „wysoka sól”. To nie był przypadkowy wybór - sól wydobywano na terenie dzisiejszego Inowrocławia już w czasach prehistorycznych (ślady prastarej warzelni odkryła ekspedycja archeologiczna prof. Aleksandry Cofty-Broniewskiej), a w późniejszych wiekach złoża znajdowały się pod wyłączną administracją królewską, choć faworyzowano wtedy kopalnie w Bochni i Wieliczce. Nowożytne solnictwo w mieście odrodziło się dopiero w XIX wieku - w 1835-1837 roku, podczas wierceń poszukujących wody pitnej, natrafiono na solankę, a w 1873 roku władze pruskie utworzyły firmę „Saline”, produkującą sól warzoną. Rozwój wydobycia nie obył się bez katastrof - w 1907 roku obie ówczesne kopalnie zostały całkowicie zalane w wyniku rabunkowego wydobycia, co dwa lata później, w 1909 roku, przełożyło się na osiadanie gruntu w innej części miasta (o czym więcej w ostatniej sekcji tego artykułu). Związek nazwy z solą był na tyle silny, że sama niemiecka kopalnia w mieście nosiła oficjalną nazwę „Steinsalzbergwerk Hohensalza”.

W ramach postępujących procesów germanizacyjnych władz pruskich, 22 września 1904 roku Rada Miejska Inowrocławia - głosami radnych narodowości niemieckiej i żydowskiej - podjęła uchwałę o zmianie nazwy miasta. Formalnie nowa nazwa obowiązywała od 5 grudnia 1904 roku, zastępując dotychczasowe „Inowrazlaw”. Zmieniła się przy tym również nazwa powiatu - z Kreis Inowrazlaw na Kreis Hohensalza.

Decyzja wywołała spore zamieszanie praktyczne - wydawcy pocztówek i księgarze musieli poradzić sobie z zapasami kartek opatrzonych starą nazwą. Część z nich zniszczyła stare zapasy, inni ręcznie lub przy pomocy pieczątek nanosili nową nazwę obok starej, przez co przez kilka lat w obiegu krążyły pocztówki z podwójnym podpisem.

Mimo urzędowego obowiązywania niemieckiej nazwy, polscy mieszkańcy miasta w codziennym życiu konsekwentnie posługiwali się nazwą Inowrocław. Na przełomie XIX i XX wieku działał w mieście Robotniczy Związek Samokształceniowy pod kierownictwem krawca Ludwika Podemskiego i robotnika Antoniego Debińskiego, organizujący odczyty i wiece przeciwko germanizacji. To właśnie Podemski, przemawiając w Hotelu Bast - jednym z głównych ośrodków polskości w mieście - wypowiedział słowa, które przetrwały w lokalnej pamięci: „Dla nas Polaków Inowrocław zawsze będzie Inowrocławiem”. W tym samym duchu działało wydawnictwo „Labor” Stefana Knasta, które wydało około 20 polskich książek i broszur - w tym, co ciekawe, podręcznik do nauki języka polskiego przeznaczony dla Niemców.

Powrót do Inowrocławia po powstaniu wielkopolskim

Podczas powstania wielkopolskiego (1918-1919) Polacy zajęli niemal cały obszar powiatu, a traktat wersalski z 28 czerwca 1919 roku usankcjonował ten stan, włączając teren do odrodzonej Polski. Nazwę miasta przywrócono na Inowrocław. Północna część powiatu, z Gniewkowem (niem. Argenau), pozostawała jednak pod niemiecką kontrolą aż do przekazania Polsce między 17 stycznia a 4 lutego 1920 roku. W 1925 roku samo miasto Inowrocław wydzielono z powiatu jako osobny powiat grodzki.

Hohensalza raz jeszcze - okupacja niemiecka 1939-1945

Wojska niemieckie zajęły Inowrocław wieczorem 8 września 1939 roku, po całodziennych walkach z niewielką grupą obrońców - inowrocławskich harcerzy, weteranów powstania wielkopolskiego i uczniów miejscowych szkół. Jeszcze tego samego dnia miastu przywrócono nazwę Hohensalza. Stało się ono siedzibą nowo utworzonej rejencji inowrocławskiej (niem. Regierungsbezirk Hohensalza) w ramach Okręgu Rzeszy Kraj Warty, obejmującej m.in. tereny dzisiejszych powiatów gnieźnieńskiego, włocławskiego, mogileńskiego i część konińskiego. Dla porównania - tuż przed wybuchem wojny miasto liczyło 40 520 mieszkańców, z czego 39 391 stanowili Polacy, 956 Niemcy, a 173 Żydzi.

Okupacja przyniosła realne represje wobec polskiej ludności miasta - ich symbolem pozostaje udokumentowana zbrodnia z nocy z 22 na 23 października 1939 roku, gdy w inowrocławskim więzieniu zamordowano 56 osób, wśród nich prezydenta miasta Apolinarego Jankowskiego. Dotkliwie ucierpiała też licząca kilkaset lat społeczność żydowska miasta - w pierwszych dniach okupacji podpalono, a następnie zburzono synagogę przy dzisiejszej ulicy Solankowej. Nazwę Hohensalza miasto nosiło aż do wyzwolenia przez Armię Czerwoną w styczniu 1945 roku, kiedy ostatecznie i już na stałe przywrócono nazwę Inowrocław.

Ciekawostka: Apokalipsa roku 1909 i ślad w literaturze

Nie wszystko z okresu Hohensalza wiąże się z polityką. W Wielki Piątek, 9 kwietnia 1909 roku, około godziny 15:00, gdy w dopiero co wybudowanym kościele Matki Boskiej trwało nabożeństwo pasyjne, pod częścią budowli - w bezpośrednim następstwie wspomnianych już wcześniej katastrof górniczych z pobliskiej kopalni soli - zapadł się grunt. Z głębokiego zapadliska trysnął najpierw słup wody, a potem runęły do niego drzwi i fragment ściany. Na szczęście cała konstrukcja się nie zawaliła i nikt nie ucierpiał.

To właśnie to wydarzenie zainspirowało powieść kryminalną „Apokalipsa w Hohensalza” (2017) Katarzyny Podczaskiej - literacki debiut osadzony w realiach miasta z 1909 roku, z fikcyjną intrygą kryminalną rozgrywającą się na tle prawdziwych, historycznych wydarzeń i postaci. Dobry dowód na to, że nazwa Hohensalza wciąż budzi w regionie żywe zainteresowanie, także poza podręcznikami historii.

Pytania, które słyszymy najczęściej

Co dokładnie oznacza nazwa Hohensalza?

To niemieckie złożenie ze słów „hohe” (wysoka) i „Salz” (sól) - „wysoka sól”. Nazwa nawiązywała do wielowiekowej, sięgającej czasów prehistorycznych tradycji wydobycia soli w Inowrocławiu - nawet niemiecka kopalnia w mieście nosiła oficjalną nazwę „Steinsalzbergwerk Hohensalza”.

Jak długo Inowrocław nosił nazwę Hohensalza?

Dwukrotnie. Po raz pierwszy od 1904 do 1920 roku, w ostatnich latach zaboru pruskiego. Po raz drugi, krócej, w czasie okupacji niemieckiej - od 8 września 1939 do 20/21 stycznia 1945 roku, gdy do miasta wkroczyła Armia Czerwona.

Dlaczego w 1904 roku zmieniono nazwę miasta?

To był element szerszej polityki germanizacyjnej władz pruskich. Formalnie decyzję o zmianie nazwy podjęła 22 września 1904 roku Rada Miejska Inowrocławia, głosami radnych narodowości niemieckiej i żydowskiej - nazwa Hohensalza obowiązywała urzędowo od 5 grudnia 1904 roku.

Czy nazwa Inowrocław była używana potocznie także w czasie zaboru?

Tak. Mimo urzędowego obowiązywania nazwy Hohensalza, polscy mieszkańcy miasta w codziennym życiu konsekwentnie posługiwali się nazwą Inowrocław - to postawa, którą dobrze oddają słowa krawca Ludwika Podemskiego, wypowiedziane na jednym z patriotycznych wieców: „Dla nas Polaków Inowrocław zawsze będzie Inowrocławiem”.

Skąd pochodzi najstarsza znana nazwa miasta?

Najstarsza udokumentowana nazwa - „Novus Wladislaw” - pojawia się w dokumencie z 20 stycznia 1185 roku. Nawiązuje do staropolskiego imienia Włodzisław (Władysław), być może na cześć Władysława I Hermana, a przymiotnik „Nowy” sugeruje bliżej niewyjaśniony związek ze starszym Włocławkiem. Od 2005 roku miasto świętuje z tej okazji „Imieniny Miasta”, około 20 stycznia każdego roku.

Jak długo Żydzi mieszkali w Inowrocławiu przed 1904 rokiem?

Bardzo długo - najstarsza wzmianka o obecności społeczności żydowskiej w mieście pochodzi już z 1453 roku, a w dokumencie z 1504 roku odnotowano, że stanowili oni znaczną część mieszkańców. To ponad 450 lat historii, zanim w 1904 roku przedstawiciele tej społeczności zasiadali w Radzie Miejskiej głosującej nad zmianą nazwy miasta.

Artykuł powstał na podstawie oficjalnych materiałów historycznych miasta Inowrocławia, opracowań encyklopedycznych, publikacji naukowych (w tym CEJSH i portalu Sztetl.org.pl) oraz publikacji prasowych. Daty i fakty zweryfikowaliśmy w kilku niezależnych źródłach - jeśli zauważysz nieścisłość, prosimy o kontakt.